Het einde van de wereld…

Aan de Asterdwarsweg 10, naast kringloopbedrijf de Lokatie, staat een onopvallend, groot, witgeschilderd gebouw. Een gebouw dat bol blijkt te staan van bijzondere geschiedenis. Naast het poortgebouw van Asterdorp, was dit gebouw later het atelier van kunstenaar André Volten. Bovendien is het vrijwel onbekend dat de beruchte woonschool Asterdorp, in de tweede wereldoorlog gebruikt werd als Jodengetto.

‘Het einde van de wereld – Asterdwarsweg 10’ is de naam van de documentaire die Saskia van den Heuvel over dit gebouw gaat maken. ‘Op verschillende plekken in de Buiksloterham staan nu grote spandoeken met allerlei nieuwe appartementencomplexen die daar uit de grond gestampt gaan worden. Dan vraag ik me af: weten jullie eigenlijk wel wat hier gebeurd is?!’. Zeker nu de Buiksloterham wordt getransformeerd tot hippe Noordelijke IJ-oever, verdient deze geschiedenis aandacht, vindt Saskia. Om de documentaire te realiseren is onlangs een crowdfunding campagne gestart.

Poortgebouw Asterdorp - foto: HCAN

Poortgebouw Asterdorp – foto: Stadsarchief Amsterdam

Asterdorp

In 1926 werd Asterdorp gebouwd op het voormalig industrieterrein in de Buiksloterham tussen de Aster- en de Distelweg. Het complex bestond uit 132 woningen, ver van de bewoonde wereld. Het gebied was alleen te bereiken via een enkele brug. Het ommuurde dorp zelf alleen via het poortgebouw. Asterdorp was een zogenaamde woonschool voor gezinnen die als ‘a-sociaal’ of ‘ontoelaatbaar’ werden bestempeld. De gemeente huisveste hier gezinnen die nog niet tot de gemeentewoningen konden worden toegelaten, bijvoorbeeld in de van de Pekbuurt en Tuindorp Oostzaan. De bedoeling was dat na een periode van ongeveer een jaar het gezin daar wel aan toe was. De bewoners werden gecontroleerd door opzichteressen. Zij beheerden de woningen, inden de huur, controleerden de kinderen, hielden in de gaten of de woning goed werd schoongehouden en beoordeelden het gedrag van het gezin… Zij rapporteerden hierover aan de gemeente en  selecteerden de gezinnen die konden doorstromen naar een ‘zelfstandige’ woning.

Voornamelijk arme gezinnen uit de Jordaan kwamen in Asterdorp wonen. Veel dagloners met grote gezinnen. Voor veel bewoners was het een walhalla: van een halve woning in de Jordaan naar een woning met slaapkamers, bedden, uitzicht op groen landschap, spelen op straat en  sanitair! Maar van dat ‘heropvoeden’ kwam weinig  terecht. In werkelijkheid veranderde Asterdorp weinig aan het toekomstperspectief van deze gezinnen. Daarentegen kregen de bewoners wel een levenslang stigma. Als ze vertelden dat ze in Asterdorp woonden kregen ze geen werk. En als ze nog werk hadden werden ze ontslagen. Ondanks de idealistische start mislukte het experiment volledig.

luchtfoto-asterdorp

plattegron-asterdorp

In de documentaire, die Saskia van den Heuvel gaat maken, komt oud bewoner van Asterdorp Chris aan het woord. Met veel Amsterdamse nuchterheid vertelt hij over het harde leven in Asterdorp. Samen met zijn 14 andere broertjes en zusjes kwam hij eigenlijk nooit thuis ‘want er was toch niets te vreten!’. Wanneer de fabrieken in de buurt uitgingen, stonden ze bij de poort te schooien om te kijken of ze nog een stukje brood konden versieren. Karel, de in het voorjaar overleden broer van Chris, zorgde altijd dat hij een meisje in de buurt had. Daar kon hij dan ‘zijn spullen stallen’. Ooit had hij een pak gekocht dat hij ook stalde bij z’n meisje: ‘Anders verpatste m’n moeder het bij de Lommerd!’.

Jodengetto

In het voorjaar van 1941 vertrekken de laatste bewoners van woonschool Asterdorp. En een jaar later krijgen de buitenlandse joden in het Gooi te horen dat ze naar Asterdorp moeten verhuizen. Van die groep werden velen linea recta door gestuurd naar Westerbork en Auschwitz. Vanaf eind 1942 moesten ook Amsterdamse joden gedwongen in Asterdorp verblijven. In totaal hebben er in de oorlog zo’n 300 joden in Asterdorp gewoond.

De Nederlandse joden hoorden bij de laatsten die nog in Amsterdam waren. Overlevenden van het getto in Asterdorp heeft Saskia over heel de wereld terug gevonden. De meeste mensen die zij gesproken heeft zijn ondergedoken geweest of waren weggevlucht uit het voormalige Asterdorp. Waarom moesten deze joden eigenlijk naar Asterdorp? En waarom hoorden zij bij de laatste joden die nog in Amsterdam waren? Begin 1943 waren immers alle grote razzia’s al geweest. Op deze vragen zal Saskia in haar documentaire antwoord proberen te geven.

André Volten

Voormalig atelier van André Volten

Het poortgebouw in haar huidige staat

Na de oorlog, in 1950, maakt André Volten (de kunstenaar die de zilveren knoop bij de Distelwegveer ontwierp) het leegstaande poortgebouw van Asterdorp tot zijn atelier en zijn woonhuis. Het verhaal van Volten is niet zo dramatisch, maar niet minder intrigerend. Zoals de anekdote van zijn vriend Ruud Laarman. Als ventje van 6 liep Ruud al door het bedrijf van zijn vader, de Noord Amsterdamse Machinefabriek. In die fabriek liet Volten zijn werken vervaardigen. Het bedrijf lag een paar honderd meter van het atelier van Volten. Ruud vond Volten machtig interessant en besloot op 6jarige leeftijd een kunstwerk te lassen. Het kunstwerk zette hij op een karretje en hij reed het naar Volten toe. Volten nam  hem volledig serieus en behandelde hem als  gelijkwaardig. Maar wat Ruud had gemaakt voldeed niet, aldus Volten. Op dat moment wist Ruud dat hij nooit kunstenaar zou worden. Maar Volten en hij werden goede vrienden toen Ruud jaren later in de fabriek van zijn vader kwam werken. Vanaf dat moment werd elk werk van Volten daar vervolmaakt op de schaal die de kunstenaar uitgedacht had.

De documentaire van Saskia van den Heuvel  – een ode aan de oorspronkelijke noorderling – wordt een associatieve vertelling waarin niet de tijd het verloop van  het verhaal bepaalt, maar wordt verteld vanuit de  plek  die mensen bindt. Welke  invloed heeft die plek op hun leven gehad? Of wat voor invloed hebben zij op die plek gehad?

Er ligt op de Asterdwarsweg een ontzettend bijzondere geschiedenis die er om vraagt verteld te worden.
Help je mee om Saskia deze documentaire te realiseren door te doneren via cinecrowd.nl?

lees ook:

Heb je nog een leuk verhaal over een gebouw, plek, object in Amsterdam-Noord waar ik een leuk stukje over zou moeten schrijven? Graag, laat het me weten! lies@ilovenoord.nl

Reacties


ilovenoord